EYLÜL-EKİM 2023 / NESLİ TEHLİKE ALTINDAKİ TÜRLER

Sınır tanımayan canlılardan tepeli pelikanların sayısı ülkemizde artıyor


Murat ÖZKAN    

28.12.2023 


Pelikanlar (Pelecanidae) dünya genelinde görülen, büyük su kuşları arasındadır. Tepeli pelikan ise (Pelecanus crispus) sekiz tür pelikan arasında en büyüğü olup nesli tehlike altında olarak sınıflandırılmış Dünya Doğa Koruma Birliğine (IUCN) göre küresel ölçekte NT (Near Threatened-Tehdide Yakın) bir türdür. Tepeli pelikan, ülkemizde üreyen ve yıl boyu bulunan yerli bir popülasyona sahip bir türdür.

Ülkemizde pelikanların üç türü görülüyor. Tepeli pelikan dışında görülen türler ise ak pelikan (Pelecanus onocrotalus) ve küçük pelikandır (Pelecanus rufescens). Ak pelikanın ülkemizde genel olarak yaz dönemi üremek için gelen bir popülasyonu mevcuttur. Küçük pelikan ise ülkemizde nadir görülen bir türdür.
 
Tepeli pelikan, uzun bir boyuna ve kısa bacaklara sahiptir. Erişkin tepeli pelikanların boyu 160-180 cm, kanat açıklığı 310-345 cm ve ağırlığı da 10-12 kg arasındadır. Bu pelikan türünün 12 ila 14 yıl yaşadıkları tahmin edilmektedir. Erkek bireyler dişilere göre daha büyük ve uzun gagalıdır. Alt gagalarına bağlı elastik kese belirgindir. Erişkinlerin vücut tüyleri genellikle grimsi beyaz iken gençleri daha koyu grimsi, kahverengi tüylere sahip. Ergin bireylerin üreme döneminde baş üstünde kıvrık ve püsküllü görünüme sahip tüyleri belirgin olup bu özelliklerinden dolayı ülkemizde tepeli pelikan adı verilmektedir. Erişkin bireyler açık grimsi beyaz renkte tüy örtüsüne sahip. Gaga kese üreme dönemi dışında soluk sarı/sarımtırak turuncu iken üreme döneminde parlak turuncu/portakal rengini alır. Üreme erişkinliğine ulaşmamış genç bireylerde gaga rengi pembemsi renktedir. Tepeli pelikanlar üstten bakıldıklarında koyu gri- kahverengi renkli, alttan bakıldıklarında ise açık gri renkli görünen kanat uçuş teleklerine sahiptir. Ülkemizdeki tepeli pelikana en yakın ve genellikle karıştırılan bir tür olan ak pelikan ise üreme döneminde belirgin pembemsi beyaz renkli tüylere sahiptir.
 
Tepeli pelikan ülkemizde toy kuşu ile birlikte uçabilen en ağır kuşlardan olmasına rağmen, kemiklerinin içinde ve deri altında yer alan hava kesecikleri nedeniyle hacmine kıyasla hafiftir ve bu sayede su üstünde batmadan yüzebilir. Ancak bu durum suya dalmalarına bir engel olarak karşımıza çıkmaktadır. Perdeli ayakları ve güçlü bacakları sayesinde ise oldukça iyi yüzücülerdir. Kısa kuyruğu, uzun ve geniş kanatları da havada çok başarılı bir şekilde süzülme hareketleri yapmalarını sağlar.
 
Tepeli pelikanlar genel olarak aşırı soğuk bölgelerde yaşayamaz; kısa süreliğine (7-10 gün) 0°C’nin altındaki sıcaklıklara dayanabilmesine karşın bu tür yalnızca iç bölgelerde bulunan tatlı sularda yaşar. Tepeli pelikanlar ayrıca Akdeniz Bölgesi'nde bulunan tuzlu su lagün ekosistemlerinde de ürerler. Üremek ve tünemek için memelilerin yırtıcılığından ve tahribattan kaçınabilmek üzere su ile anakaradan tamamen ayrılmış alanlara, örneğin adalar, suyla çevrili doğal kum setleri, çok geniş sazlık ve kamışlık alanların iç kesimleri gibi doğal muhafazalı ve insan etkisinden uzak alanlara ihtiyaç duyarlar. Kışın, balığın bol olduğu tatlı su göllerinde, barajlarda, nehir ağızlarında ve dalyanlarda beslenirken ya da ada ve adacıklar ile kıyısal düzlüklerde dinlenirken gözlenebilirler. Üreme döneminde ise genellikle koloninin bulunduğu sulak alan ile civardaki sulak alanlarda görülebilirler. Tepeli pelikan gruplar hâlinde genellikle sığ sularda ya da yüzeye yakın yüzen balıkları avlar. Daha derinlerdeki balıklara ulaşmak için ise karabataklarla beraber avlanırlar. Küçük balıkları doğrudan büyük balıkları ise gaga uçlarıyla yakalayıp yukarıya doğru fırlatarak balığın başı önde olacak şekilde yutar.

Haber Görseli

KÜRESEL POPÜLASYONU AZALMA EĞİLİMİNDE
 
Tepeli pelikan, tüm pelikanlarda olduğu gibi genelde sessiz olmasına rağmen üreme döneminde oldukça yüksek sesler çıkarabilir. Bu sesler derinden gelen sesleri takip eden havlamaya benzer sesler, tıslama ve homurtulardır. Genç bireyler cinsel olgunluğa 3 ila 4 yılda erişirler. Kolonideki çiftler üreme sezonu için tek eşlidir ancak üreme dönemi sonrası beraber olmaz. Yumurtalar oval, beyaz renklidir. Kuluçka küme büyüklüğü 2-3 yumurtadır. Ülkemizde genellikle şubat veya mart aylarında 30-32 günlük kuluçka süresince her iki ebeveyn de dönüşümlü olarak kuluçkaya yatar. Yavru bireyler yumurtadan çıktıktan 10-12 hafta sonra uçar. Uçmaya başladıktan sonra beslenmeleri için kendi başlarına avlanır.
 
Tepeli pelikan Doğu Avrupa ve Doğu ve Orta Asya’da üreyen bir türdür. Üreme alanları Karadağ, Arnavutluk, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan, Rusya, Ukrayna, İran, Özbekistan, Türkmenistan, Kazakistan ve Moğolistan’ı kapsamaktadır. Kısaca kuzey yarım kürede batıda Karadağ ve Arnavutluk, doğuda Çin ve Rusya’nın Omsk bölgesine, güneyde ise Hindistan’ın Bombay şehrine kadarki bölgede yaşayan bir türdür. Tüm dünyadaki toplam üreyen çift sayısının dört ila beş bin arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bazı istisnalar haricinde küresel popülasyonu genel olarak azalma eğilimdedir. 
 
Genel olarak Güneydoğu Avrupa ve Batı Anadolu'da üreyen popülasyonlar kışı üreme bölgelerine yakın sulak alanlarda geçirirler. Rusya'nın güneyinde, Kazakistan'da ve Hazar Denizi civarındaki kolonilerin ise kışı İran'ın güneyinde geçirdikleri bilinmektedir.
 
Ülkemizde yıllar arasında değişim olmakla birlikte popülasyonunda son yirmi yılda bir artış olduğu gözleniyor. Günümüzde düzenli olarak; Gediz Deltası (İzmir), Büyük Menderes Deltası (Aydın), Manyas Kuş Cenneti Gölü (Balıkesir) ve Aktaş Gölü’nde (Ardahan) ayrıca düzensiz olarak Işıklı Gölü’nde (Denizli) üremektedir. Ülkemizde günümüzde üreyen popülasyonun yaklaşık beş yüz çifte yükseldiği tahmin ediliyor. 
 
Tepeli pelikanın varlığını koruyabilmesi, neslinin devamını sağlayabilmesi için özel koruma tedbirleri almak ve uygulamak amacıyla 2015 yılında Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP) ile Ege Üniversitesi arasında bir protokol imzalanarak bu nadide türün korunması ve gelecekteki durumunun iyileştirilmesi için gereken yol haritası oluşturuldu. 2018 yılında da Tür Eylem Planı hazırlandı. Çalışmalar kapsamında tepeli pelikanların ürediği Manyas Gölü, Gediz Deltası ve Büyük Menderes Deltası’nda bireylere verici takılarak söz konusu türün hareketleri izlenmeye devam ediyor. Ayrıca üreme alanlarına ahşap yapay üreme platformları yerleştirilerek yuva yeri kayıplarını azaltmak ve türün üreme başarısını artırmak hedefleniyor.

tepeli pelikan