Hülya OMRAK    

Anadolu, yüzyıllardır küçükbaş hayvancılığın merkezi olmuş bir coğrafya. Genel bir çerçeve çizersek sizce Anadolu coğrafyasının iklim ve mera yapısına “en uyumlu” diyebileceğimiz tek bir küçükbaş ırkı var mı?

Anadolu’nun farklı yer şekilleri ve değişken iklim yapısı nedeniyle, tüm bölge için “işte en uyumlu tek küçükbaş hayvan budur” demek bilimsel olarak zordur. Ancak genel bir çerçeve çizip hayvan sayıları ve dağılımlarına baktığımızda, toplam sayının neredeyse yarısını (yüzde 45) akkaraman koyunu oluşturur. Bu koyun ırkı, özellikle Orta Anadolu’nun kurak iklimine, zayıf otlaklarına ve sert kışlarına çok dayanıklıdır. Keçilerimizde ise durum çok daha belirgindir; Türkiye’deki toplam keçi varlığının yaklaşık yüzde 90-95’ini kıl keçisi (halk arasındaki adıyla kara keçi) oluşturur. Kıl keçileri, dik dağlık alanlara ve çalı çırpıyla kaplı zorlu arazilere mükemmel uyum sağlar. 

YERLİ IRKLAR “BEKA VE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK” YETENEĞİ SERGİLER

Yerli ırklarımızın (akkaraman, morkaraman, kıvırcık vb.) Anadolu’nun zorlu iklim koşullarına, hastalıklara karşı gösterdiği direnci, ithal ırklarla kıyasladığınızda nasıl değerlendiriyorsunuz? “Yerli gen kaynakları” neden bu kadar kritik?

İthal kültür ırkları yüksek verim için kontrollü çevre, kaliteli yoğun yem ve istikrarlı iklim koşullarına gereksinim duyarken; Anadolu’nun yerli koyun ırkları, “verim” kriterinden ziyade “beka ve sürdürülebilirlik” yeteneği sergilemektedir. Akkaraman ve morkaraman gibi yağlı kuyruklu yerli ırklar, meraların yetersiz olduğu dönemlerde kuyruk yağını hayati bir enerji bankası olarak kullanmakta; zayıf mera ve engebeli arazi koşullarında günlük 10-15 km yol kat edebilmektedir. Bölgesel parazit ve endemik hastalıklara karşı doğal bağışıklığı olan bu gen kaynakları, olumsuz çevre koşullarında dahi yüksek oranda yaşama gücü göstererek farklı ve olumsuz çevre koşullarında hızla kondisyon kaybeden ithal ırklardan ayrışmaktadır. İthal hayvanların “yüksek girdi-yüksek çıktı” prensibine karşılık, kalitesiz meraları ete ve süte dönüştürebilen yerli ırklar “düşük girdi-güvenli çıktı” modeliyle çalışır. Bu durum, yüksek yem maliyetleri ve kuraklık kıskacındaki Türkiye hayvancılığı için sürdürülebilirlik noktasında önemli bir rol oynamaktadır.

Bu bağlamda, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülen “Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi” gibi programlar hayati önem taşımaktadır. Bu projeler, yerli ırkların genetik potansiyelini yerinde korurken verim kayıtlarına dayalı bilimsel seçilimle döl, süt ve et verimlerini halk elinde doğal dirençlerini kaybettirmeden artırmayı hedeflemektedir. Bu süreçte üreticilerin maddi olarak doğrudan desteklenmesi, hem yerli soyların yok olmasını önlemekte hem de kırsal kalkınmayı sürdürülebilir kılmaktadır. Sonuç olarak; küresel krizlerde gıda güvenliği sigortası işlevi gören, adaptasyon genlerini barındıran ve Bakanlık projeleriyle verimliliği artırılan ya da artırılmaya devam edilen bu yerli gen kaynaklarını muhafaza etmek sadece bir hayvancılık tercihi değil, millî bir biyogüvenlik stratejisidir.

KALICI VE BEREKETLİ BİR ÜRETİM ANCAK COĞRAFYAYLA UYUM İÇİNDE MÜMKÜNDÜR
Bölgeler açısından değerlendirdiğimizde hangi küçükbaş ırklar hangi bölgelerde yetişmeli?

Doğayı zorlayarak hayvancılık yapılamaz, kalıcı ve bereketli bir üretim ancak coğrafyayla uyum içinde mümkündür. Anadolu’nun her köşesi farklı bir yerel iklime ve bitki örtüsüne sahipken tek bir hayvan soyundan her yerde aynı yüksek verimi beklemek büyük bir yanılgıdır. Geleceğimizi güvenceye almanın sırrı, bu toprakların zorluklarına yüzyıllardır göğüs germiş yerli hayvanlarımızı doğru bölgelerde, ekonomik ve sürdürülebilir bir şekilde yaşatmaktan ve desteklemekten geçmektedir.

Türkiye’nin bölgeleri; coğrafi yapı, rakım ve bitki örtüsü bakımından büyük farklılıklar göstermektedir. Bu sebeple her bölgenin kendi ekolojik koşullarına uyum sağlamış özel ırkların yetiştirilmesi ekonomik ve sürdürülebilir hayvancılıkta temel şartıdır. Bölgesel anlamda en uygun eşleşmelerin; İç Anadolu’da akkaraman ve varyeteleri, Doğu Anadolu’da morkaraman, Güneydoğu Anadolu’da ivesi, Marmara ve Ege’de kıvırcık, sakız ve Karacabey merinosu, Karadeniz’de ise karayaka şeklinde olduğunu görebiliriz. 

Bu bölgesel uzmanlaşma; hayvan başına alınan et, süt ve yapağı verimini en üst seviyeye çıkarırken çevreye uyumsuzluktan kaynaklanan ölüm oranlarını, ilaç maliyetlerini ve ekstra bakım masraflarını en aza indirmenin en etkili yoludur. 

ÇEVRE KOŞULLARI UYGUN HÂLE GETİRİLMEDEN ET VE SÜT VERİMİ ARTIRILAMAZ
Küçükbaş hayvancılıkta “et ve süt verimini en üst düzeye çıkarmak” için sadece ırk seçimi yeterli mi? Barınak durumu ve bakım şartları verimi yüzde kaç etkiler?

Küçükbaş hayvancılıkta yüksek verimli bir ırk (genotip) seçmek, et ve süt üretimini en üst düzeye çıkarmak için tek başına yeterli değildir. Türkiye’de yapılan zootekni çalışmaları; barınak kalitesi, bakım-besleme, hijyen ve yetiştirici bilgi düzeyi gibi çevre faktörlerinin küçükbaş hayvanların verim özelliklerinde yüzde 14 ila yüzde 52 arasında doğrudan belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. En üstün genetik potansiyel bile uygun hâle getirilmiş çevre koşulları sağlanmadığı müddetçe et veya süt olarak karşılık bulamaz. En üst düzey verim, “en pahalı ırkı” almakla değil, “elinizdeki barınak, iklim ve yem imkânlarına (çevreye) en uygun genetiğe sahip ırkı” seçmekle mümkündür diyebiliriz.

Küçükbaş hayvancılıkta yüksek kârlılık; biyolojik bir altyapı olan “ırk” ile onun yaşam alanı olan “barınak-bakım-besleme” şartlarının ortak ürünüdür. Nitekim bakım ve besleme koşulları belli bir kalite standardına ulaştırılmadan bir ırkın gerçek verim potansiyeli ortaya çıkarılamaz. Ekonomik ve sürdürülebilir bir hayvancılık için seçilim, doğru rasyon (yemleme) ve hayvan refahına hizmet eden modern barınak tasarımı eş zamanlı olarak planlanmalı ve yönetilmelidir.

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE YERLİ IRK DAHA DAYANIKLI
İklim değişikliği ve kuraklık Anadolu coğrafyasını hızla değiştiriyor. Önümüzdeki 20-30 yıl içinde, şu anki küçükbaş haritamızın değişmek zorunda kalacağını öngörüyor musunuz? 

İklim değişikliği ve kuraklık öngörüleri ekseninde Anadolu’nun küçükbaş hayvancılık geleceğini, “coğrafi zorunluluklar temelinde fiziki haritanın değişimi” ve “yönetimsel uyum odaklı üretim alışkanlıklarının dönüşümü” olmak üzere iki temel çerçevede ele almalıyız.

Bu bağlamda ilk olarak çölleşme eğiliminin hızlandığı İç Anadolu’nun güney kesimleri ile Güneydoğu Anadolu meralarındaki hayvan barındırma (taşıma) kapasitesi kayıplarına dayanmaktadır. Literatüre dayalı değerlendirmelere göre bu çevresel daralma, üretim merkezlerinin kaçınılmaz olarak nispeten daha yüksek yağış düzenine sahip kuzey kuşağına ve bitki örtüsü süresi avantajı sunan yüksek rakımlı Doğu Anadolu yaylalarına doğru kaymasına yol açacaktır. Bu coğrafi yer değiştirme sürecinde, zorlu çevre koşullarına dayanamayan ithal (yabancı) kültür ırkı küçükbaş hayvanlar zamanla elenirken; harita genelinde aşırı kuraklığa ve uzun mesafe yürümeye alışkın olan akkaraman koyunu ile kıl keçisi gibi yerli hayvanlarımız ön plana çıkacaktır. 

İkinci bakış açısı ise sorunu yer değiştirmekten ziyade, bir yönetim ve düşünce tarzı hatası olarak görmektedir. Bu noktada, coğrafi alanın terk edilmesi yerine üretim anlayışının, kullanılan yöntemlerin kökten değiştirilmesi gerektiği ileri sürülebilir. Örnek olarak bu yönetimsel uyum stratejisinde; yem bitkileri ekim alanlarının artırılması, geleneksel, denetimsiz ve yoğun otlatma yöntemlerinin terk edilerek; ağaç, çalı ve otsu katmanları birleştiren kapsamlı, tarım-orman (orman-otlak) sistemlerine geçilmesi hedeflenmelidir. Ayrıca, hâlihazırda değerlendirilmeyen 3 milyon hektarlık atıl nadas alanlarının kuraklığa dayanıklı kaba yem bitkileri üretimine kazandırılması ve nöbetleşe (dönüşümlü) otlatma gibi kaynak verimliliği uygulamaları sayesinde, mevcut üretim haritasının sınırlarını değiştirmeden meraların çevre esnekliğinin ve hayvan barındırma kapasitelerinin artırılabileceği savunulmaktadır.

GENÇLERE “TEKNOLOJİYİ YÖNETEN TARIM GİRİŞİMCİSİ VİZYONUNU” SUNMALIYIZ
Küçükbaş hayvancılıkta verimi artıracak yapay zekâ destekli sürü yönetim sistemleri, çipli takip veya otomatik besleme gibi teknolojiler, bu sektörü gençler için tekrar cazip ve sürdürülebilir kılabilir mi?

Yapay zekâ destekli sürü yönetim sistemleri, çipli takip ve otomatik besleme gibi teknolojiler, küçükbaş hayvancılığı gençler için modern ve saygın bir tarım girişimine dönüştürme potansiyeline sahip olsa da bu dönüşümün başarısı, sektördeki kronik yapısal sorunların eş zamanlı olarak çözülmesine bağlıdır. Genç neslin bu sektöre yönelmesini engelleyen temel unsur bedensel yorgunluktan ziyade üretimin “ilkel” olarak algılanmasıdır; dolayısıyla otomasyon ve veri odaklı yaklaşımlar bu algıyı yıkabilir. Araştırmacıların vurguladığı üzere, işletmelerde verimlilik analizini engelleyen kayıt tutma alışkanlığının olmaması, geleneksel kulaktan dolma bilgilere dayalı yetersiz eğitim ve teknolojik kurulumu imkânsız kılan ilkel fiziki altyapı eksikliği gibi engeller mevcuttur. Yapay zekânın işlevsel olabilmesi için öncelikle üretici birlikleri öncülüğünde dijital okuryazarlık eğitimlerinin verilmesi, taş ve briket barınakların teknik altyapısının modernize edilmesi ve günübirlik yönetim yerine düzenli bir veri kültürü oluşturulması şarttır; aksi takdirde doğru bir altyapı ile desteklenmeyen teknoloji tek başına sürdürülebilir bir çözüm sunamayacaktır. Türkiye küçükbaş hayvancılığında yapay zekâ veya çipli takip kullanım oranlarını somut olarak inceleyen özel bir kaynak bulunmamaktadır. Bu çıkarımlar, mevcut işletme sorunlarının teknolojik çözümlerle mantıksal olarak eşleştirilmesine dayanmaktadır. Dijital dönüşüm tek başına gençleri sektöre çekmeye yetmez; ancak eğitim, altyapı ve kayıt kültürü ile bütünleştiğinde hayvancılığı genç nesil için gerçekçi bir hedef hâline getirebilir. Teknolojiden önce, üretici birlikleri öncülüğünde bu altyapısal zemin inşa edilmelidir. Akıllı küpeler veya otomatik yemleme üniteleri, ancak arkalarında veriye dayalı bir yönetim kültürü varsa anlam ifade eder. Genç nesle dedelerinden kalma yöntemlerle çile çekmeyi değil, teknolojiyi yöneten saygın birer “tarım girişimcisi” olma vizyonunu sunmalıyız. Bu yaklaşım, iklim değişikliği ve kuraklık tehdidi altındaki Anadolu coğrafyasında gıda güvenliğimizi ve hayvansal üretimimizi geleceğe taşıyacak en gerçekçi teminattır diyebiliriz.