Müge ÇEVİK    

Türkiye’de çeltik üretimi, tüketimi ve tohumculuğunun güncel durumu hakkında bilgi verir misiniz?

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine göre 2024 yılı itibarıyla küresel çeltik üretimi 172,4 milyon hektarlık alanda toplam 820 milyon ton olarak gerçekleşti. Dünya genelinde çeltikte ortalama verim dekara 476 kg olarak gerçekleşti. Bu veriler çeltiğin küresel ölçekte önemli bir tarımsal ürün olduğunu ve üretim miktarının yanı sıra birim alandan elde edilen verimin de sektör açısından belirleyici bir gösterge olduğunu ortaya koyuyor.

Çeltik üretiminde dünyada öne çıkan ülkeler Hindistan, Çin, Bangladeş, Tayland, Endonezya ve Vietnam’dır. Yaklaşık 120 bin hektarlık üretim alanı ile dünyada 52’nci sırada bulunan ülkemiz dekarda elde edilen 791 kg verim ile 9’uncu sırada yer alıyor. Bu yüksek verimlilik, sınırlı üretim alanlarına rağmen Türkiye’nin çeltik üretimindeki konumunu güçlendiriyor. Nitekim çeltik üretimimiz son 23 yılda yüzde 177 artarak 360 bin tondan 998 bin tona yükselmiş durumda.

Çeltik, başta Marmara ve Orta Karadeniz Bölgeleri olmak üzere Türkiye’nin farklı bölgelerinde yoğun olarak yetiştirilen stratejik tarım ürünlerinden biri. Son yıllarda üretim miktarında görülen artışta yetiştirme tekniklerindeki gelişmelerin, sertifikalı tohum kullanımının yaygınlaşmasının ve birim alan verimindeki yükselişin etkili olduğunu değerlendiriyoruz. Bu gelişmeler, çeltik üretiminde verimlilik ve üretim sürekliliği açısından önemli bir potansiyel oluşturuyor.

SERTİFİKALI TOHUM ÜRETİMİ ARTIYOR

Genel olarak değerlendirildiğinde, Türkiye’de çeltik sektörü son yıllarda hem toplam üretim miktarı hem de sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı açısından önemli bir gelişim gösterdi. Üretimdeki artış eğilimine rağmen iç pazar talebinin kesintisiz karşılanması amacıyla belirli ölçülerde ithalat yapılmaya devam ediyor. Sektörün uzun vadeli sürdürülebilirliği açısından yüksek verimli çeşitlerin uygun üretim alanlarında yaygınlaştırılması, su kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması, su kısıtı risklerine karşı üretim planlamasının güçlendirilmesi ve yerel genetik kaynakların korunması da önem taşıyor. Bunun yanında üretimden tüketime kadar kalite ve standardizasyonun geliştirilmesi sektörün rekabet gücünü destekleyecektir.

Türkiye’de sertifikalı çeltik tohumu üretimi alanında son yıllarda dikkate değer ilerlemeler kaydediliyor. 2025 yılı verilerine göre 50’si yerli olmak üzere toplam 65 farklı çeltik çeşidine ait 11.818 ton sertifikalı tohum üretimi gerçekleştirildi. Çeşit sayısındaki ve sertifikalı tohum üretimindeki artış, üreticilerin farklı ekolojik koşullara ve pazar taleplerine uygun çeşitlere erişimi açısından önem taşıyor.

Sertifikalı tohum üretimindeki uzun dönemli gelişim incelendiğinde 2002 yılında 1.293 ton olan üretimin 2025 yılına kadar yüzde 814 oranında artarak 11.818 tona ulaştığı görülmekte. Söz konusu artış; modern çeltik çeşitlerinin kullanımının yaygınlaşması, tohumluk kalitesinin geliştirilmesi ve tarımsal üretimde verimliliğin artırılması bakımından önemli bir yapısal gelişmeye işaret ediyor. Sertifikalı tohum üretimindeki bu kapasitenin sürdürülebilir biçimde geliştirilmesi, çeltik üretiminde verim ve kalite hedeflerinin desteklenmesine katkı sağlayacaktır.

PİRİNÇTE KENDİNE YETERLİLİK ORANIMIZ YÜZDE 82’YE YÜKSELDİ 
Türkiye’deki başlıca çeltik üretim bölgeleri ve üretim hacimleri hakkında bilgi verebilir misiniz?

Türkiye’de çeltik ekim alanları son 23 yılda yüzde 106 oranında artarak 123 bin hektara, toplam çeltik üretimi 1 milyon tona ulaşmış durumda. Ekim alanındaki ve üretim miktarındaki bu artış sektörde verimlilik artışının yanı sıra üretim kapasitesindeki gelişimin de önemli bir göstergesi. Türkiye’nin çeltik üretiminde belirli bölgelerde yoğunlaşması, üretim planlaması ve kaynakların etkin kullanımı açısından bölgesel özelliklerin dikkate alınmasını gerekli kılıyor.
2024-2025 pazarlama yılında pirincin yurt içi kullanım miktarı 738 bin ton, kendine yeterlilik oranı da yüzde 82 düzeyinde gerçekleşti. Pirinçte kendine yeterlilik oranı son 22 yıllık dönemde yüzde 36’dan yüzde 82’ye yükselerek önemli bir gelişme gösterdi. Bu artış, yurt içi üretimin tüketim ihtiyacını karşılama kapasitesinin geçmiş dönemlere göre belirgin biçimde güçlendiğini gösteriyor.

İl bazında değerlendirildiğinde; 2025 yılında çeltik üretiminde Edirne yaklaşık 45 bin hektarlık ekim alanı ve 400 bin tonluk üretim miktarıyla Türkiye’de ilk sırada yer alıyor ve ülkemizin başlıca çeltik üretim merkezi konumunu sürdürüyor. Edirne’yi üretim ve ekim alanı büyüklüğü bakımından sırasıyla Samsun, Balıkesir, Çanakkale, Çorum, Çankırı ve Sinop illeri izliyor. Üretimin belirli illerde yoğunlaşması bu bölgelerde; sulama, üretim altyapısı, teknik destek ve pazarlama süreçlerinin önemini artırıyor.

Çeltik üretim sezonuna ilişkin genel değerlendirmelerinizi, geçmiş dönem rekolte verilerini ve cari yıl beklentilerini aktarabilir misiniz?

Çeltik üretim hacmi 2002 yılında yaklaşık 360 bin ton düzeyindeyken 2025 yılında 998.098 tona ulaşmıştır. 2026 yılı için kaydedilen yağış rejiminin tarımsal ekoloji üzerinde olumlu etkiler yaratması beklenmektedir. Bu çerçevede, mevcut değerlendirmelere göre 2026 yılında çeltik üretiminin bir önceki yıla kıyasla yüzde 7,7 oranında artarak yaklaşık 1.074.810 tona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Beklenen üretim artışı, uygun iklim ve üretim koşullarının yanı sıra yetiştirme teknikleri ile verimlilikteki gelişmelerin üretim üzerindeki etkisini de ortaya koymaktadır. Bununla birlikte sezon içerisindeki yağış, sulama ve diğer üretim koşullarının yakından takip edilmesi önem taşımaktadır.

Çeltik üretiminin ulusal ekonomideki yeri ile dış ticaret verileri hakkında bilgi verir misiniz? 

Türkiye’nin çeltik ithalat hacmi yıllara göre dalgalanmakla birlikte son beş yıllık ortalamada 50.000 ton bandında seyrederken 2025 yılında 30 bin ton ithalat gerçekleşti.

Söz konusu veriler, yurt içi tüketim talebinin büyük ölçüde yerli üretimle karşılandığını ancak dış ticaret ihtiyacının yapısal olarak tamamen ortadan kalkmadığını gösteriyor. Bu nedenle üretim miktarının artırılmasının yanı sıra üretim sürekliliğinin sağlanması, kalite ve standardizasyonun korunması ve iç piyasa talebinin düzenli biçimde karşılanması önem taşıyor.

BALDO VE OSMANCIK ÖNE ÇIKIYOR
Türkiye’nin ekolojik koşullarına uygun çeltik çeşitleri mevcut mudur? Tüketici eğilimleri bağlamında en çok talep gören çeşitler hangileridir?

Türkiye’de yetiştirilen çeltik çeşitleri, tane uzunluklarına göre; kısa, orta ve uzun taneli olmak üzere üç ana grupta sınıflandırılıyor. Toprak Mahsulleri Ofisinin (TMO) standart alım politikalarında ise baldo, osmancık ve luna çeşitleri temel sınıflandırma kategorilerini oluşturuyor. Türkiye’de farklı çeşitlerin bulunması üretim alanlarının özellikleri ile tüketici taleplerine göre uygun çeşit seçiminin yapılabilmesine imkân sağlıyor.

Tüketici tercihleri değerlendirildiğinde, baldo ve osmancık çeşitlerinin kendilerine özgü tat ve pişirme özellikleri nedeniyle pazarda öne çıktığı görülüyor. Bununla birlikte, satın alma kararlarında ürün menşeinin şeffaf biçimde belirtilmesi ve farklı çeşitlerin karışım oranlarının beyan edilmesi ürün kalitesinin, tüketici güveninin ve standardizasyonun korunması açısından önem taşıyor. Bu kapsamda çeşit özelliklerinin doğru biçimde tanımlanması ve ürünlerin izlenebilirliğinin güçlendirilmesi, çeltik ve pirinç sektöründe kalite anlayışının geliştirilmesine katkı sağlayacaktır.

İklim değişikliğinin çeltik tarımı üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik yapılan çalışma var mı?

Damla sulama yöntemiyle çeltik üretiminin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar, Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesi (TAKE) Projesi kapsamında 2021-2026 yılları arasında 25.910 dekar alanda gerçekleştirildi ve Bakanlığımızca desteklenmeye devam ediyor. Su kullanımında verimliliğin artırılmasına yönelik bu tür uygulamalar özellikle su kaynaklarının etkin yönetiminin önem kazandığı günümüzde çeltik üretiminin sürdürülebilirliği açısından önem taşıyor. Önümüzdeki dönemde üretim artışı hedefleri ile su kaynaklarının etkin ve tasarruflu kullanımı arasındaki dengenin gözetilmesi sektörün sürdürülebilir gelişimi açısından temel unsurlardan biri olacaktır.