KASIM-ARALIK 2025 / DÜNYADA KOOPERATİFÇİLİK
Kooperatifçilik bilgeliktir
Bu sayımızda Avrupa’nın doğusunda çoğumuzun Çekoslovakya diye hatırladığı bir ülkeye gideceğiz. Ülke, 1900’lü yıllar boyunca yüzyıllık süreçte çok çile çekmiş, iki kere Çeklerle birleşip ayrılmış, iki kere de işgal edilmiş. Önce Nazi Almanyasının zulmüne uğramış, hemen ardında da Sovyet Rusya rejimi döneminde 41 yıl boyunca Doğu Bloku’nda kalmış. Kadife Devrim adı verilen kansız bir devrimle 1989 yılında kapitalizme geçmiş. Barışçı bir biçimde Çekya ve Slovakya olmak üzere 1993 tarihinde ülke iki ülkeye ayrılmış. Komünizm etkisi altında geçen uzun yıllardan sonra ülkede geniş çaplı ekonomik reformlar yapılmış. Slovakya bu hızlı dönüşümler sonucu 10 yıl içinde hızla gelişmiş hatta 2004 yılında Avrupa Birliği’ne girmiş. Ülkedeki değişimde kooperatifçiliğin büyük payı olmuş.
Slovakya’da enflasyon, 2024 yılında son 25 yılın en önemli düşüşünü kaydederek yıllık yüzde 2,8’e gerilemiş. Gıda ve alkolsüz içecek fiyatları ortalama yüzde 2,5 seviyesindeymiş. Bu gelişme, hane halklarının satın alma gücünü ve tüketici davranışlarını olumlu yönde etkilemiş. Öte yandan, özellikle AB üyesi diğer ülkelerin yeni yabancı zincir mağazalarının Slovak pazarına girmesiyle rekabet baskısı artıyormuş. Yerli üretimi tehdit edebilecek bu duruma karşı yine ellerindeki en büyük güç kooperatif şirketler olmuş.
Bu kapsamda en iyi örneklerden biri, hikâyemize konu olan ve ülkede bir markaya dönen COOP Jednota Slovensko, yani Slovakya KOOP Birliği olarak gösteriliyor. Kooperatif, Slovakya’daki en eski ticaret sistemi olarak nitelendiriliyor. Geçmişi 1850’li yıllara kadar uzanan ama sonra komünizmin baskısıyla faaliyeti yaklaşık 50 yıl yasaklanan kooperatif, son 30 yılda tekrar ülke ekonomisinde önemli yere gelmiş. Öyle ki 2024 yılında kooperatifin cirosu 2 milyar avroyu aşmış. Hollanda büyüklüğündeki 5 milyon nüfuslu bu küçük ülkenin kapitalist sisteme geçtikten sonra yakaladığı bu başarı, ekonomik açıdan önemli bir büyüme olarak görülüyor. Özellikle topluma verilen kamucu hizmetler bakımından bilgelik düzeyinde anlamlı bir girişim olarak kabul ediliyor.
Slovakya’da günlük hayatın vazgeçilmez bir unsuru haline gelen kooperatif zincir mağazacılığının kısa sürede geldiği başarılı seviye umarım ülkemizdeki emsallerine iyi örnek olur. Slovak kooperatifin üretimden tüketime aşağıda anlatılan faaliyetleri ufuk açıcı fikirler verir.
SLOVAKYA’DA TEMPOYU KOOPERATİFLER BELİRLİYOR
Slovakçada eski bir atasözü olan “Bilgelik olmadan altın sadece toprak kilidir.” ifadesi, Slovakya’nın en büyük yerel perakende zinciri olan COOP Jednota adlı kooperatif birliği için de geçerliymiş. Kooperatif, ortak tabanının kontrolü ve denetimi sayesinde 1990 yılında uygulamaya konulan ve COOP Centrum adı altında Slovak Tüketici Kooperatifleri Birliği ile birleşmesiyle 2002 yılında tamamlanan bir büyüme stratejisiyle genişlemeyi başarmış. Böylece ulusal pazardaki varlığını güçlendirmeye odaklanarak ülkenin neredeyse her köyünde, kasabasında ve şehrinde perakende satış noktalarıyla pazarın yüzde 20’sini kontrol altına almış ve diğer tüm perakendecilerden daha büyük bir paya sahip olmuş.
Her şeyden önemlisi, kooperatifçilik yapısı varlıklarının bütünlüğünü garanti altına aldığı için toplum bu varlıkların kötüye kullanılması veya zimmete geçirilmesi konusunda hiçbir endişe duymuyormuş. Aynı şekilde, müşteriler de COOP Jednota Kooperatif Birliğinin sadece insan sağlığına zararlı olmayan ürünler satmayı taahhüt ettiğini biliyorlarmış.
Coop Jednota Kooperatif Birliğinin ardında ulusal bir gelenek yatıyormuş. Slovakya, gurur duyulacak bir kooperatif tarihine sahipmiş. Avrupa anakarasındaki ilk kooperatife ev sahipliği yapmış. Slovakya’daki ilk kooperatif 1845 yılında Çiftçiler Birliği şeklinde kurulmuş. 1869 yılında ise Gıda Birliği şeklinde ilk tüketici kooperatifi kurulmuş. Bu, kooperatif perakendeciliğinin öncüsü olmuş. Bu yapılanma o zamandan beri birçok değişim geçirerek bugün geleneksel modern bir perakende olan COOP Jednota markasına dönüşmüş. Bu gurur verici gelenek, 1948 yılındaki kooperatif hareketini engelleme çabalarına rağmen varlığını sürdürmüştür. Ve 1989 yılında Kadife Devrim’den sonra da varlığını geliştirmeye devam etmiş.
COOP Jednota Kooperatif Birliği bugün de Avrupa kooperatifçilik tarihinde iz bırakmaya devam ediyor. Müşteri sadakat programı, satış değerlendirme analizi, elektronik sözleşme, kayıt defteri olmak üzere ticari, ekonomik ve eğitim faaliyetlerini tek bir web portalında entegre etmeyi amaçlayan Bilişim Teknolojileri (BT) çözümleme çalışmaları yapıyorlarmış. Portalin, ürün tedarikçilerinden tüketici kooperatiflerine kadar tüm yetkili kullanıcılar tarafından erişilebilir olması kilit noktasıymış. Bu sayede “Avrupa Bağımsız Yazılım Tedarikçileri (ISVS) tarafından Kurumsal Uygulama” kategorisinde 2010 Avrupa BT Mükemmellik Ödüllerini kazanmışlar.
COOP Jednota Kooperatif Birliği AB kuralları gereği yabancı rekabetin artan baskısı karşısında yerli üretimi tehdit edebilecek fiyat savaşlarına başvurmadan ve stratejik hedefine sadık kalarak halka öncelikle yüksek kaliteli Slovak ürünleri sunmaya devam etmeye çalışıyormuş. COOP Jednota Kooperatif Birliği oluşturduğu sistem ile 1.300’den fazla Slovak tedarikçiyle iş birliği yapıyormuş. COOP Jednota Kooperatif Birliği mağazalarında 2024 yılındaki toplam satışların yüzde 71’ini Slovak gıda ürünleri oluşturuyormuş ve Slovakya’daki tüm perakende zincirleri arasında Slovak gıda ürünleri satış payında açık ara lider durumdaymış. Bu mağazalarda neredeyse yüzde 100’ü Slovakya’dan gelen yumurta, tavuk eti ve süt satılmaktaymış. COOP Jednota Grubunun 2024 yılındaki toplam satışları 2,624 milyar avroya ulaşmış. Bu arada mağazalarının modernizasyonuna yaklaşık 50 milyon avro yatırım yaparak 81 mağazayı yenileyip perakende ağına 15 yeni mağaza eklemişler. Tempo süpermarket formatındaki 100. mağazasını açmış. Dijital dönüşüm ve mağaza otomasyon projesini başlatıp Slovakya’daki yerel ağda 7/24 hizmet veren ilk zincir mağazalarını açmış. Bu konsept, sadece alışverişlerinde esneklik kazanan müşteriler için değil aynı zamanda maliyet optimizasyonu, sürdürülebilirlik ve daha küçük köylerde bile mağazaların bulunabilirliğini sağlayarak tüccarlar ve çalışanlar için de faydalar sağlamış.
COOP Jednota Kooperatif Birliği, ekonomik faydaların yanı sıra sosyal alanda da önemli işler yapmış. Kamu yararına yönelik alanlarda yardım sağlamak amacıyla 2001 yılında COOP Jednota Sosyal Yardım Vakfı kurulmuş. Vakıf programları aracılığıyla kooperatif girişimciliğinin özü olan karşılıklı yardımlaşma ve yerel kalkınmayı destekleme fikri hayata geçirilmeye çalışılmış. Vakıf; hastaneler ve sağlık tesisleri için ekipman satın alınması, okullarda spor faaliyetlerinin desteklenmesi, sel ve doğal afetlerden etkilenen bölgelere yardım edilmesi, kasaba ve şehirlerdeki belediyelerin projelerinin desteklenmesi ve hasta çocuklara ve gençlere bakım sağlayan bireylere, ailelere ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlara mali katkılarda bulunulması gibi faaliyetlerde bulunuyormuş.
COOP Jednota Kooperatif Birliği, modern iş trendlerini kooperatif geleneğiyle birleştiren, Slovakya’nın en büyük yerel perakende zinciri hâline gelmiş. 2025 yılında, COOP Jednota Kooperatif Birliği yerli mağaza zinciri, müşterilerinin ihtiyaçlarını daha iyi karşılamak ve pazardaki konumunu güçlendirmek için faaliyetlerini modernize etmeye, süpermarket ve tempo süpermarket formatlarını genişletmeye ve 7/24 hizmet veren ek mağazalar açmaya devam etmeyi planlıyormuş. Birleşmiş Milletler tarafından Uluslararası Kooperatifler Yılı ilan edilen 2025 yılında, COOP Jednota Kooperatif Birliği sistemini sürdürülebilirlik, iş birliği ve bölgesel ekonominin geliştirilmesi ilkelerini desteklemeye devam edeceklermiş.